Dhaneshwar Chaudhary
Dhaneshwar Chaudhary
नेपालको आयकर कानून अनुसार करदाताले आफ्नो करयोग्य आय (Taxable Income) गणना गर्दा केही विशेष खर्च तथा योगदान रकम करयोग्य आयबाट घटाउन (Deduction) पाउने व्यवस्था छ। यसको उद्देश्य बचत, सामाजिक सुरक्षा तथा शिक्षालाई प्रोत्साहन गर्नु हो।
व्यक्तिगत आयकर गणना गर्दा सबै आयमा सिधै कर लाग्दैन। कानूनले तोकेका केही रकमहरू पहिले घटाउन पाइन्छ र बाँकी रकममा मात्र कर गणना गरिन्छ। यस्ता सुविधामध्ये स्वीकृत अवकाश कोषमा योगदान तथा शिक्षा सम्बन्धी कर छुट महत्वपूर्ण मानिन्छन्।
नेपालको आयकर कानूनले करदातालाई कर तिर्ने दायित्व मात्र दिएको छैन, बचत गर्ने, भविष्य सुरक्षित गर्ने, शिक्षा तथा सामाजिक सुरक्षामा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले विभिन्न प्रकारका कर छुट (Tax Deduction) तथा कर सहुलियत (Tax Relief) को व्यवस्था पनि गरेको छ। करदाताले कानुनले तोकेका निश्चित खर्च तथा योगदान रकम आफ्नो करयोग्य आयबाट घटाउन पाउने भएकाले वास्तविक कर दायित्व कम हुन्छ।
सामान्यतया धेरै व्यक्तिले आफ्नो कुल तलब वा आम्दानीको सम्पूर्ण रकममा कर लाग्छ भन्ने बुझाइ राख्छन्। तर वास्तवमा कर गणना गर्नु अघि कानुनले मान्यता दिएका केही रकमहरू घटाइन्छन्। यसरी घटाइसकेपछि बाँकी रहेको रकमलाई मात्र करयोग्य आय (Taxable Income) मानिन्छ र सोही आधारमा आयकर गणना गरिन्छ। यस कारण कर छुटको सही जानकारी हुँदा करदाता कानुनी रूपमा कर बचत गर्न सक्छन्।
उदाहरणका लागि कुनै कर्मचारीको वार्षिक आय रु. १५ लाख छ भने उसले नागरिक लगानी कोष (CIT), कर्मचारी सञ्चय कोष (EPF), सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) वा अन्य स्वीकृत अवकाश कोषमा योगदान गरेको रकम, शिक्षा खर्चमा उपलब्ध छुट, जीवन बीमा तथा स्वास्थ्य बीमामा उपलब्ध छुट आदि रकम कानुन अनुसार करयोग्य आयबाट घटाउन सक्छ। त्यसपछि मात्र अन्तिम कर गणना गरिन्छ।
यस व्यवस्थाको मुख्य उद्देश्य नागरिकलाई भविष्यका लागि बचत गर्न, अवकाशपछिको जीवन आर्थिक रूपमा सुरक्षित बनाउन, सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई मजबुत बनाउन तथा छोराछोरीको शिक्षामा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्नु हो। यदि यस्ता कर छुटको व्यवस्था नभएको भए धेरै व्यक्तिले दीर्घकालीन बचत गर्न कम रुचि देखाउन सक्थे। सरकारले कर छुटको माध्यमबाट नागरिकलाई संगठित बचत प्रणालीमा सहभागी हुन प्रेरित गरेको छ।
कर्मचारी सञ्चय कोष (EPF), नागरिक लगानी कोष (CIT), सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) वा अन्य स्वीकृत अवकाश कोषमा जम्मा गरिएको रकम निश्चित सीमासम्म करयोग्य आयबाट घटाउन पाइन्छ।
यस व्यवस्थाले भविष्यका लागि बचत गर्न प्रोत्साहन गर्नुका साथै करदाताको तत्काल कर दायित्व पनि कम गर्छ।
करदाताले स्वीकृत अवकाश कोषमा जम्मा गरेको रकममध्ये वार्षिक रु. ५,००,००० सम्म अथवा करयोग्य आयको तोकिएको प्रतिशत सीमाभित्र रहेको रकम करयोग्य आयबाट घटाउन पाउँछन्।
नेपालको आयकर व्यवस्थाअनुसार करदाताले आफ्ना सन्तानको शिक्षामा भएको खर्चबापत निश्चित रकमसम्म कर छुट प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था छ।
यस सुविधाको उद्देश्य परिवारलाई शिक्षामा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्नु तथा शिक्षा खर्चको आर्थिक भार कम गर्नु हो।
करदाताले आफ्ना छोराछोरीको शिक्षा सम्बन्धी खर्चबापत वार्षिक रु. २५,००० सम्म करयोग्य आयबाट घटाउन सक्ने व्यवस्था छ।
मानौं कुनै कर्मचारीको वार्षिक करयोग्य आय रु. १२,००,००० छ।
| विवरण | रकम (रु.) |
|---|---|
| वार्षिक आय | 12,00,000 |
| अवकाश कोषमा योगदान (CIT/EPF/SSF) | 3,00,000 |
| शिक्षा कर छुट | 25,000 |
| कुल छुटयोग्य रकम | 3,25,000 |
| करयोग्य आय | 8,75,000 |
यस उदाहरणमा कर्मचारीको कुल आय रु. १२ लाख भए पनि अवकाश कोष र शिक्षा कर छुट प्रयोग गरेपछि कर गणना हुने रकम रु. ८ लाख ७५ हजार मात्र हुनेछ। यसले कर दायित्व उल्लेखनीय रूपमा कम गर्छ।