Dhaneshwar Chaudhary
Dhaneshwar Chaudhary
कोशी ब्यारेज नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण जलस्रोत, सिँचाइ तथा बाढी नियन्त्रण संरचना हो। यो ब्यारेज सप्तकोशी नदी माथि सुनसरी र सप्तरी जिल्लाको सीमामा निर्माण गरिएको छ। कोशी नदी नेपालको सबैभन्दा ठूलो नदी प्रणालीमध्ये एक हो, जसलाई सातवटा प्रमुख नदीहरू मिलेर बनेको हुनाले “सप्तकोशी” भनिन्छ।
कोशी ब्यारेज नेपाल र भारतबीच भएको कोशी सम्झौता अनुसार निर्माण गरिएको थियो। यसको निर्माण कार्य सन् १९५८ मा सुरु भई सन् १९६२ मा सम्पन्न भएको थियो। ब्यारेजको लम्बाइ करिब १,१५० मिटर रहेको छ र यसमा ५६ वटा ढोका (Gates) रहेका छन्, जसबाट नदीको बहाव नियन्त्रण गरिन्छ।
सप्तकोशी नदी सातवटा प्रमुख नदीहरू मिलेर बनेको विशाल नदी प्रणाली हो। यसमा अरुण, सुनकोशी, तमोर, दूधकोशी, भोटेकोशी, इन्द्रावती र अन्य सहायक नदीहरू समावेश छन्। यी नदीहरू हिमालय क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएर एकीकृत भई सप्तकोशी नदी बनेर तराई हुँदै भारतको गङ्गा नदीमा मिसिन्छन्।
कोशी नदी वर्षायाममा अत्यधिक बाढी आउने नदीको रूपमा परिचित छ। यसका कारण नेपाल तथा भारतका धेरै क्षेत्रहरूमा बर्सेनि क्षति हुने गर्थ्यो। यही समस्याको समाधान गर्न कोशी ब्यारेज निर्माण गरिएको हो।
कोशी परियोजनाले नेपाल तथा भारतका लाखौं हेक्टर कृषि योग्य भूमिमा सिँचाइ सुविधा पुर्याउन सहयोग गरेको छ।
कोशी नदीले विगतमा बारम्बार आफ्नो बहाव परिवर्तन गर्ने तथा ठूलो बाढी ल्याउने भएकाले भारतको बिहार क्षेत्रमा व्यापक क्षति पुर्याउँदै आएको थियो। यस कारण कोशी नदीलाई “बिहारको शोक” (Sorrow of Bihar) भन्ने गरिन्छ।
विशेष गरी सन् २००८ मा आएको विनाशकारी बाढीले नेपाल र भारत दुवैतर्फ ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको थियो। हजारौं परिवार विस्थापित भएका थिए।
कोशी ब्यारेज केवल जलस्रोत संरचना मात्र नभई एक लोकप्रिय पर्यटन स्थल समेत हो। यहाँबाट विशाल सप्तकोशी नदीको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। विशेष गरी सूर्योदय र सूर्यास्तको दृश्य अत्यन्त आकर्षक देखिन्छ।
ब्यारेज नजिकै रहेको कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष नेपालकै प्रसिद्ध चराचुरुङ्गी तथा वन्यजन्तु संरक्षण क्षेत्र हो। यहाँ विभिन्न प्रकारका चराहरू, अर्ना, डल्फिन तथा अन्य दुर्लभ जीवजन्तु पाइन्छन्।
सप्तकोशी नदीलाई हिन्दू धर्ममा पवित्र नदी मानिन्छ। धार्मिक विश्वास अनुसार यस नदीमा स्नान गर्दा पुण्य प्राप्त हुने मान्यता छ। माघे सङ्क्रान्ति तथा अन्य धार्मिक अवसरहरूमा हजारौं श्रद्धालुहरू यहाँ स्नान गर्न आउने गर्छन्।
कोशी क्षेत्रमा भविष्यमा सप्तकोशी उच्च बाँध बहुउद्देश्यीय आयोजना निर्माण गर्ने प्रस्ताव रहेको छ। यस आयोजनाबाट बाढी नियन्त्रण, सिँचाइ, जलविद्युत उत्पादन तथा जलमार्ग विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। यस आयोजनाबाट करिब ३,००० मेगावाट विद्युत उत्पादन हुने सम्भावना रहेको अध्ययनहरूमा उल्लेख गरिएको छ।
कोशी ब्यारेज सुनसरीको भण्टाबारी तथा सप्तरीको भारदह क्षेत्र नजिक अवस्थित छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग हुँदै इटहरी, धरान, विराटनगर, राजविराज लगायतका स्थानबाट सजिलै पुग्न सकिन्छ।