Dhaneshwar Chaudhary
Dhaneshwar Chaudhary
जानकी मन्दिर नेपालको मधेश प्रदेशअन्तर्गत धनुषा जिल्लाको जनकपुरधाममा अवस्थित प्रसिद्ध धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा हो। यो मन्दिर माता जानकी अर्थात् सीता देवीलाई समर्पित छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि यो नेपालका सबैभन्दा महत्वपूर्ण तीर्थस्थलमध्ये एक मानिन्छ।
जनकपुरधामलाई माता सीताको जन्मभूमि तथा भगवान् रामसँग जोडिएको पवित्र धार्मिक नगरीका रूपमा मानिन्छ। त्यसैले जानकी मन्दिरमा नेपालका विभिन्न ठाउँका साथै भारत र अन्य देशबाट समेत श्रद्धालु तथा पर्यटकहरू दर्शन गर्न आउने गर्दछन्।
धार्मिक मान्यताअनुसार माता सीता मिथिलाका राजा जनककी छोरी हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई जानकी नामले पनि चिनिन्छ। भगवान् राम र माता सीताको विवाह जनकपुरधाममा भएको धार्मिक विश्वास रहेको छ।
यही कारण जनकपुरधामलाई राम–जानकीको पवित्र भूमि का रूपमा सम्मान गरिन्छ। जानकी मन्दिर यस धार्मिक इतिहासको प्रमुख केन्द्र भएकाले हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको विशेष आस्थाको स्थल बनेको छ।
वर्तमान जानकी मन्दिरको निर्माणको इतिहाससँग वृन्दावनकी रानी राजेन्द्रकुमारीको नाम जोडिएको पाइन्छ। मन्दिरको निर्माण सन् 1910 ईस्वीतिर सम्पन्न भएको मानिन्छ।
मन्दिरको विशाल आकार, कलात्मक शैली र आकर्षक संरचनाका कारण यसलाई जनकपुरधामको प्रमुख पहिचानका रूपमा लिइन्छ। मन्दिरको वास्तुकलामा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रभावको सुन्दर संयोजन देखिन्छ।
जानकी मन्दिर आफ्नो भव्य तथा आकर्षक वास्तुकलाका लागि पनि प्रसिद्ध छ। सेतो रङको विशाल भवन, गुम्बज, मेहराब, कलात्मक झ्याल तथा विभिन्न सजावटी संरचनाले मन्दिरलाई निकै आकर्षक बनाएका छन्।
मन्दिरको संरचनामा मुगल तथा राजपूत शैलीको प्रभाव देखिने बताइन्छ। ठूलो क्षेत्रफलमा फैलिएको मन्दिर परिसरले जनकपुरधाम आउने पर्यटकलाई विशेष आकर्षित गर्दछ।
हिन्दू धर्ममा माता सीतालाई आदर्श नारी, पतिव्रता, त्याग, धैर्य, करुणा तथा नैतिकताको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। उहाँलाई जानकी, मैथिली, वैदेही तथा सीता आदि नामले पनि चिनिन्छ।
जानकी मन्दिरमा माता सीताको पूजा तथा आराधना गरिन्छ। भक्तजनहरूले परिवारको सुख–शान्ति, समृद्धि, वैवाहिक जीवनको सफलता तथा मनोकामना पूरा होस् भन्ने कामनासहित मन्दिरमा पूजा तथा दर्शन गर्ने गर्दछन्।
जनकपुरधामको सबैभन्दा महत्वपूर्ण धार्मिक परम्परामध्ये राम–जानकी विवाह प्रमुख हो। धार्मिक कथाअनुसार अयोध्याका राजकुमार भगवान् राम जनकपुरधाममा आयोजित स्वयंवरमा सहभागी हुनुभएको थियो।
भगवान् रामले भगवान् शिवको धनुष उठाएर तोडेपछि माता सीता र भगवान् रामको विवाह भएको धार्मिक विश्वास छ। यसै घटनाको सम्झनामा प्रत्येक वर्ष जनकपुरधाममा विवाह पञ्चमी विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ।
विवाह पञ्चमी जानकी मन्दिर तथा जनकपुरधामको सबैभन्दा प्रसिद्ध धार्मिक पर्वमध्ये एक हो। यस अवसरमा भगवान् राम र माता सीताको विवाहको प्रतीकात्मक पुनःअभिनय तथा विभिन्न धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।
विवाह पञ्चमीको समयमा नेपालका विभिन्न स्थान तथा भारतबाट समेत ठूलो संख्यामा साधुसन्त, श्रद्धालु तथा पर्यटक जनकपुरधाम आउने गर्दछन्। मन्दिर तथा जनकपुरधामको वातावरण यस समयमा अत्यन्त उत्सवमय र भक्तिमय हुन्छ।
जानकी मन्दिरमा राम नवमी, विवाह पञ्चमी, दीपावली, तीज तथा अन्य हिन्दू धार्मिक पर्वहरूमा विशेष पूजा–आराधना हुने गर्दछ।
पर्वका समयमा मन्दिरमा भक्तजनको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने गर्दछ। धार्मिक कार्यक्रम, भजन–कीर्तन, पूजा तथा सांस्कृतिक गतिविधिले जनकपुरधामको धार्मिक वातावरण अझ आकर्षक बनाउँछ।
जानकी मन्दिर मात्र नभई सम्पूर्ण जनकपुरधाम नै हिन्दू धर्मको महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। जनकपुर क्षेत्रमा राम, सीता तथा मिथिला संस्कृतिसँग सम्बन्धित धेरै धार्मिक स्थलहरू रहेका छन्।
जनकपुरधामको धार्मिक महत्व नेपाल–भारतबीचको सांस्कृतिक तथा धार्मिक सम्बन्धसँग पनि जोडिएको छ। विशेषगरी मिथिला क्षेत्रका मानिसहरूका लागि जनकपुरधाम धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण केन्द्र हो।
जानकी मन्दिर मिथिला संस्कृति र परम्पराको संरक्षण तथा प्रचार–प्रसारसँग पनि नजिकबाट जोडिएको छ। जनकपुरधाममा मिथिला चित्रकला, लोकगीत, लोकनृत्य तथा परम्परागत संस्कारको विशेष महत्व रहेको छ।
मन्दिर तथा आसपासका क्षेत्रमा पाइने धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिले नेपालको मौलिक मिथिला संस्कृतिलाई देश–विदेशमा चिनाउन सहयोग पुर्याएको छ।
जानकी मन्दिर धार्मिक पर्यटकका साथै इतिहास, वास्तुकला, संस्कृति तथा फोटोग्राफीमा रुचि राख्ने पर्यटकका लागि पनि आकर्षक गन्तव्य हो।
जनकपुरधाममा जानकी मन्दिरका अतिरिक्त धेरै धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरू रहेका छन्। तीमध्ये केही महत्वपूर्ण स्थल निम्न छन्:
जनकपुरधाममा रहेका प्राचीन पोखरीहरू पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण छन्। गंगासागर र धनुषसागर जस्ता पोखरीमा धार्मिक स्नान तथा पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ।
यी पोखरीहरू जनकपुरधामको धार्मिक वातावरणका महत्वपूर्ण अंग हुन्। जानकी मन्दिर भ्रमण गर्ने पर्यटकहरूले यी स्थानहरू पनि अवलोकन गर्ने गर्दछन्।
जानकी मन्दिर धनुषा जिल्लाको जनकपुरधाम शहरको केन्द्रमा अवस्थित भएकाले यहाँ पुग्न सहज छ। नेपालका विभिन्न प्रमुख शहरहरूबाट सडक तथा हवाई यातायातमार्फत जनकपुरधाम पुग्न सकिन्छ।
जनकपुरधाममा पुगेपछि स्थानीय टेम्पो, ई–रिक्सा, ट्याक्सी तथा अन्य स्थानीय यातायात प्रयोग गरेर जानकी मन्दिर पुग्न सकिन्छ।
जानकी मन्दिर जनकपुरधाम, धनुषामा रहेको माता सीतालाई समर्पित नेपालको प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हो। धार्मिक विश्वासअनुसार माता सीता मिथिलाका राजा जनककी छोरी हुनुहुन्थ्यो र भगवान् रामसँग उहाँको विवाह जनकपुरधाममा भएको मानिन्छ।
भव्य सेतो भवन, आकर्षक वास्तुकला, धार्मिक महत्व र मिथिला संस्कृतिका कारण जानकी मन्दिर नेपालकै महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य बनेको छ।
विशेषगरी विवाह पञ्चमीका समयमा यहाँ ठूलो धार्मिक उत्सव हुन्छ र नेपाल तथा भारतका विभिन्न स्थानबाट ठूलो संख्यामा श्रद्धालुहरू जनकपुरधाम आउने गर्दछन्।
जानकी मन्दिर जनकपुरधामको धार्मिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय पहिचानको प्रमुख आधार हो। माता सीता र भगवान् रामसँग जोडिएको धार्मिक इतिहास, भव्य वास्तुकला तथा मिथिला संस्कृतिका कारण यसको महत्व नेपालमा मात्र नभई भारत तथा अन्य देशका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका बीचमा पनि रहेको छ।
धार्मिक आस्था भएका व्यक्तिका लागि जानकी मन्दिर महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो भने नेपालको इतिहास, संस्कृति, वास्तुकला र मिथिला परम्परा बुझ्न चाहने पर्यटकका लागि पनि यो अत्यन्त महत्वपूर्ण गन्तव्य हो।